સોમનાથ મંદિરનો પૂર્ણ ઇતિહાસ
સોમનાથ મંદિરનો પૂર્ણ ઇતિહાસ
સોમનાથ મંદિર ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં વેરાવળ (પ્રભાસ પાટણ)માં અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું ભગવાન શિવનું પ્રથમ જ્યોતિર્લિંગ છે. તે "કૈલાશ મહામેરુ પ્રાસાદ" તરીકે પણ ઓળખાય છે અને હિંદુઓ માટે અત્યંત પવિત્ર તીર્થસ્થળ છે. આ સ્થળ ત્રિવેણી સંગમ (કપિલા, હિરણ અને સરસ્વતી નદીઓ) તરીકે પ્રાચીન કાળથી તીર્થ છે.
મંદિરનો ઉલ્લેખ ઋગ્વેદ, મહાભારત, શિવપુરાણ, સ્કંદપુરાણ જેવા ગ્રંથોમાં મળે છે. તેનો ઇતિહાસ વિનાશ અને પુનર્નિર્માણની અદ્ભુત કથા છે — તેને 16-17 વખત તોડવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ દર વખતે શ્રદ્ધાએ તેને ફરી ઊભું કર્યું છે.
પૌરાણિક કથા (મિથોલોજી)
પુરાણો અનુસાર:
- સત્યયુગમાં — ચંદ્રદેવ (સોમ)ે સોનાનું મંદિર બાંધ્યું.
- ત્રેતાયુગમાં — રાવણે ચાંદીનું મંદિર બાંધ્યું.
- દ્વાપરયુગમાં — ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે ચંદનનું મંદિર બાંધ્યું.
કથા પ્રમાણે, ચંદ્રદેવને 27 પત્નીઓ (નક્ષત્રો) હતી. તેણે રોહિણીને વધુ પ્રેમ કર્યો તેથી દક્ષ પ્રજાપતિએ શ્રાપ આપ્યો કે તેની કાંતિ ક્ષય પામશે. બ્રહ્માની સલાહથી ચંદ્રે અહીં શિવની તપસ્યા કરી અને મહામૃત્યુંજય મંત્રથી પૂજા કરી. શિવે શ્રાપમાંથી આંશિક મુક્તિ આપી, જેથી ચંદ્ર 15 દિવસ વધે (સુદ) અને 15 દિવસ ઘટે (વદ). આ કારણે તે "સોમનાથ" (સોમ + નાથ = ચંદ્રના સ્વામી) કહેવાયું.
પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ઇતિહાસ
- સ્થળની પ્રાચીનતા ઇન્ડસ વેલી સિવિલાઇઝેશન સુધી જાય છે, પરંતુ મંદિરનું પ્રથમ નિર્માણની તારીખ અસ્પષ્ટ છે (1લી સહસ્રાબ્દી અથવા 9મી સદી).
- 649 ઈ.સ.માં વલ્લભીના મૈત્રક રાજાઓએ જીર્ણોદ્ધાર કર્યો.
- 8મી સદીમાં અરબ આક્રમણકાર જુનૈદે (સિંધનો ગવર્નર) મંદિરનો નાશ કર્યો.
- 815 ઈ.સ.માં ગુર્જર-પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટ IIએ લાલ પથ્થરથી પુનઃનિર્માણ કર્યું.
મંદિર અત્યંત સમૃદ્ધ હતું — 10,000 ગામડાંની આવક, સોનાની ઘંટડીઓ, 56 કિંમતી સ્તંભો, રત્નોના ભંડાર અને નૃત્યાંગનાઓ સાથે.
મુખ્ય વિનાશ અને પુનર્નિર્માણ (ક્રમબદ્ધ)
- 1026 ઈ.સ. — તુર્કી આક્રમણકાર મહમૂદ ગઝનીએ 8 દિવસના યુદ્ધ પછી મંદિર લૂંટ્યું, શિવલિંગ તોડ્યું અને અંદાજે 2 કરોડ દીનારની સંપત્તિ લૂંટી. હજારો ભક્તોની હત્યા કરી. (આ ઘટનાને 1000 વર્ષ પૂરાં થયાં છે, 2026માં સોમનાથ સ્વાભિમાન પર્વ ઉજવાય છે.)
- 1026-1042 — પરમાર રાજા ભોજ અને સોલંકી રાજા ભીમદેવ Iએ પુનઃનિર્માણ કર્યું.
- 1169 — સોલંકી રાજા કુમારપાળે પથ્થર અને રત્નોથી ભવ્ય મંદિર બાંધ્યું (ભવ બૃહસ્પતિની પ્રેરણાથી).
- 1299 — અલ્લાઉદ્દીન ખીલજીના સેનાપતિ ઉલુઘ ખાને નાશ કર્યો.
- 1308 — ચુડાસમા રાજા મહિપાળ Iએ પુનઃનિર્માણ કર્યું; તેમના પુત્ર ખેંગારે લિંગ પ્રતિષ્ઠા કરી (1331-1351).
- 1395 — ગુજરાત સુલ્તાન મુઝફ્ફર શાહ Iએ નાશ કરી મસ્જિદ બનાવી.
- 1451-1511 — સુલ્તાન મહમદ બેગડાએ વધુ નુકસાન કર્યું અને મસ્જિદમાં ફેરવ્યું.
- 1706 — ઔરંગઝેબે સર્વનાશ કર્યો.
- 1783 — અહલ્યાબાઈ હોલકર (ઇન્દોર)એ નાનું મંદિર બાંધ્યું, જે લાંબા સમય સુધી પૂજા માટે વપરાયું.
આધુનિક પુનર્નિર્માણ (સ્વતંત્ર ભારત)
ભારતની આઝાદી પછી, 12-13 નવેમ્બર 1947માં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે જુનાગઢની મુલાકાત લીધી અને મંદિરના પુનઃનિર્માણની પ્રતિજ્ઞા લીધી. શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટની સ્થાપના થઈ (પ્રથમ અધ્યક્ષ સરદાર પટેલ, કે.એમ. મુનશી મુખ્ય પ્રેરક).
મહાત્મા ગાંધીજીની સલાહ મુજબ જનતાના દાનથી (રાજ્ય તહેનાત વગર) બાંધકામ થયું. સોમપુરા સાલાત કારીગરોએ પરંપરાગત મારુ-ગુર્જર (ચાલુક્ય) શૈલીમાં "કૈલાશ મહામેરુ પ્રાસાદ" બાંધ્યું.
11 મે 1951માં તત્કાલીન રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરી. તેમણે કહ્યું કે "આ વિનાશ પર વિજયનું પ્રતીક છે."
વર્તમાન મંદિરની વિશેષતાઓ
- બે માળનું મંદિર, સુંદર કોતરણી, 15 મીટર ઊંચો શિખર.
- પ્રાચીન અવશેષોને સમાવી લેવામાં આવ્યા છે.
- શ્રી સોમનાથ ટ્રસ્ટ દ્વારા સંચાલિત.
- લાઇટ એન્ડ સાઉન્ડ શો, સર્જન તીર્થ જેવી સુવિધાઓ છે.
ઐતિહાસિક અવશેષો (રૂઇન્સ)
સોમનાથ મંદિર શ્રદ્ધા, સંઘર્ષ અને પુનરુત્થાનનું જીવંત પ્રતીક છે. તે ભારતીય સંસ્કૃતિની અજેયતાને દર્શાવે છે.
સોમનાથ મંદિર (શ્રી સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ)ની આરતીનો સમય નીચે મુજબ છે (અધિકૃત માહિતી મુજબ):
આરતી સમય (રોજ):
- સવારની આરતી (મંગળા આરતી): સવારે 7:00 વાગ્યે
- બપોરની આરતી (રાજભોગ આરતી): બપોરે 12:00 વાગ્યે
- સાંજની આરતી (સંધ્યા આરતી): સાંજે 7:00 વાગ્યે
અન્ય મહત્વની માહિતી:
- દર્શનનો સમય: સવારે 6:00 થી રાતે 10:00 વાગ્યે સુધી.
- આરતી દરમિયાન મંદિરમાં ખૂબ જ ભીડ રહે છે, તેથી આરતી જોવા માટે 30-45 મિનિટ પહેલાં પહોંચી જાઓ.
- લાઇટ અને સાઉન્ડ શો (જય સોમનાથ): રાતે 8:00 થી 9:00 વાગ્યે (વરસાદી મોસમ સિવાય).
નોંધ
તહેવારો (જેમ કે મહાશિવરાત્રિ, શ્રાવણ માસ) દરમિયાન સમયમાં થોડો ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી જતાં પહેલાં અધિકૃત વેબસાઈટ
જય સોમનાથ
What's Your Reaction?
